Cameramen chuyên nghiệp không đơn thuần chỉ là cầm máy và ấn nút quay mà còn đòi hỏi kỹ thuật từ các động tác máy và biết cách đặt góc nhìn phù hợp. Bởi nếu quay không vững, để góc bị khuất, hay thiếu sáng đều có thể làm giảm chất lượng video thu được. Việc hiểu và áp dụng đúng các động tác máy quay phổ biến khi quay phim sẽ giúp video trở nên chỉn chu, dễ chịu và giàu tính điện ảnh hơn.
Động tác máy quay là gì?
Động tác máy quay là cách máy quay được xoay, di chuyển lên xuống hoặc thay đổi vị trí trong quá trình ghi hình. Mỗi động tác mang một mục đích riêng, chẳng hạn giới thiệu bối cảnh, theo dõi nhân vật, chuyển không gian, nhấn mạnh vào chủ thể hoặc tạo hiệu ứng thị giác đặc biệt.
Mỗi động tác quay đều có khả năng tạo ra thước phim với cảm xúc hoàn toàn khác biệt
Một chuyển động máy đúng lúc, đúng cách có thể thay thế cho lời thoại, dẫn dắt cảm xúc và giúp người xem hiểu sâu hơn nội dung câu chuyện. Bất cứ một bộ phim hay cảnh quay chuyên nghiệp nào cũng đều được đạo diễn và cameraman tính toán kỹ lưỡng về động tác máy quay để tăng chất lượng video, hạn chế rung nhiễu, đáp ứng đúng ý đồ kịch bản. Điều này sẽ giúp dễ dàng chỉnh sửa hay thêm các yếu tố kỹ xảo khác trong quá trình hậu kỳ.
Các động tác máy quay cơ bản trong quay phim
Mỗi động tác đưa lên/ xuống, lia trái/phải, quay cận/ quay xa không chỉ đơn thuần là làm đại mà đều cần kỹ thuật riêng, được đào tại bài bản. Khi kết hợp với các yếu tố góc máy trong quay phim sẽ tạo thành “ngôn ngữ kể chuyện” bằng hình ảnh. Khi được sử dụng đúng cách, động tác máy quay sẽ giúp bộ phim trở nên sống động, giàu cảm xúc và chuyên nghiệp hơn, đồng thời nâng cao trải nghiệm của người xem.
Pan – Quay ngang
Pan (Panning) là động tác xoay máy quay sang trái hoặc phải trên cùng một trục cố định, vị trí máy không thay đổi, chỉ có hướng nhìn của ống kính di chuyển theo phương ngang. Thường động tác này được áp dụng khi cần quay không gian rộng lớn, có nhiều chủ thể, hoặc theo dõi để đảm bảo chủ thể luôn nằm trong khung hình khi di chuyển ngang.
Với động tác pan, máy sẽ cố định vị trí, chỉ quay trục sang trái hoặc phải
Động tác Pan mô phỏng cách con người xoay đầu để quan sát không gian xung quanh, vì vậy đây là một trong những động tác máy quay tự nhiên và phổ biến nhất khi quay phim. Với động tác này yêu cầu cần có chân máy (trippod) để đảm bảo giữ máy đúng vị trí, không bị xe dịch sau khi quay.
Tilt – Quay dọc
Ngược với Pan, Tilt (quay dọc) là động tác xoay máy quay lên hoặc xuống theo trục dọc, trong đó vị trí máy quay được giữ cố định, chỉ thay đổi hướng nhìn của ống kính. Tilt thường được thực hiện bằng ttripod có đầu ball head hoặc đầu Pan-Tilt 3 chiều để đảm bảo chuyển động mượt mà và chính xác.
Với hướng quay này, Tilt thường được áp dụng cho các cảnh quay cần thể hiện tầm góc cao lớn, chẳng hạn kiến trúc cao tầng, quay một người từ trên xuống dưới nhằm nhấn mạnh cảm giác về kích thước. Ngoài ra nó cũng tạo mỗi liên hệ về những chi tiết nhỏ và tổng thể toàn cảnh, sự đối lập giữa con người với thiên nhân, nhờ đó khung hình trở nên có chiều sâu hơn.
Dolly in/ out (quay tiến/lùi)
Dolly là động tác di chuyển toàn bộ máy quay tiến về phía trước hoặc lùi ra phía sau trong quá trình quay phim. Động tác này sẽ tạo ra sự thay đổi không gian thật, giúp hình ảnh có chiều sâu và cảm giác điện ảnh rõ rệt. Với động tác quay này sẽ cần có thêm các đạo cụ hỗ trợ như Dolly track (đường ray), xe đẩy máy quay, gimbal, steadicam nhằm đảm bảo quá trình di chuyển mượt mà, hình ảnh thu về không bị rung nhiễu.
Khi quay dolly in ( tiến lại gần) nhằm tạo hiệu ứng tập trung hơn vào chủ thể, diễn biến cao trào, đặc biệt khi cần nhấn mạnh vào biểu cảm của đối tượng. Trong khi đó, Dolly out lại tạo cảm giác về sợ đơn độc, xa cách, mở rộng khung hình để chuyển tiếp hoặc kết thúc cảnh quay.
Truck (Di chuyển ngang)
Truck hay còn gọi là Tracking ngang là di chuyển toàn bộ máy quay sang trái hoặc phải, song song với đối tượng, nhưng hướng máy vẫn giữ nguyên. Động tác này khác hoàn toàn với Pan (xoay máy tại chỗ), Truck là sự dịch chuyển vật lý của máy quay trong không gian. Do đó, động tác này cũng cần có các đạo cụ hỗ trợ như Slider dài, Dolly track (đường ray), xe đẩy máy quay, gimbal.
Truck là động tác di chuyển ngang song song với chủ thể
Động tác quay phim này thường ứng dụng trong các cảnh quay chuyển động nhiều để ghi lại nhiều hành động liên tiếp, đảm bảo giữ tính liên tục về thời gian và không gian nhưng vẫn giữ chủ thể trong khung hình. Người xem sẽ có cảm giác như đang đồng hành trực tiếp cùng nhân vật, cảm xúc cũng dễ dàng bùng nổ và cuốn theo chủ thể chính.
Whip Pan (Quay quét nhanh)
Whip Pan là một dạng lia ngang cực nhanh sang trái hoặc phải, tạo ra chuyển động nhòe (motion blur) trong khung hình. Thay vì để khán giả nhìn rõ hình ảnh trong quá trình quay, whip pan cố ý làm mờ hình để tạo hiệu ứng chuyển cảnh hoặc nhấn nhịp.Trong ngôn ngữ điện ảnh, whip pan được xem là động tác mang tính phong cách, không dùng đại trà mà xuất hiện khi cần tạo nhịp hoặc dấu ấn thị giác rõ rệt.
Thực tế động tác quay không được ứng dụng quá phổ biến bởi nó cũng đòi hỏi độ kỹ thuật cao để đảm bảo được dụng ý của đạo diễn. Cảnh quay nhanh hoàn toàn trở nên vô nghĩa nếu không tính toán được tốc độ hay độ nhoè của hình ảnh.
Zoom in/out (Phóng to- thu nhỏ)
Có lẽ Zoom chính là một trong những thuật ngữ quay dễ hiểu nhất và có thể ai cũng đã từng thao tác hành động này trên các thiết bị quay như điện thoại hay máy ảnh cầm tay. Hiểu đơn giản nhất, Zoom hao tác thay đổi tiêu cự ống kính phóng to (zoom in) hoặc thu nhỏ (zoom out) nhưng vị trí máy được cố định, không di chuyển theo chủ thể.
Thao tác zoom giúp tiếp cận chủ thể gần hoặc xa hơn mà không cần di chuyển vị trí máy quay
Trong quá trình quay chuyên nghiệp, thao tác này được tính toán kỹ lưỡng từ tốc độ zoom đến khoảng zoom. Bởi việc thay đổi tiêu cự thể làm giảm chất lượng hình ảnh, chưa kể nếu quá vội vã có thể làm lệch chủ thể, sai với ý đồ kịch bản hoặc khiến không gian mất cảm giác tự nhiên.
Orbit Shot (Cú máy vòng cung)
Orbit Shot là động tác máy quay di chuyển vòng tròn xung quanh chủ thể, trong khi chủ thể đứng yên hoặc di chuyển rất ít. Máy quay có thể quay 360° hoặc một phần vòng tròn, tạo cảm giác không gian bao quanh nhân vật. Bạn có thể thấy động tác quay phim này xuất hiện nhiều hơn trong các MV ca nhạc nhằm đặt chủ thể làm trung tâm, khiến khán giả tập trung hoàn toàn vào cảm xúc và trạng thái của nhân vật.
Động tác quay cũng đòi hỏi các thiết bị đường ray hỗ trợ để quá trình chuyển động mượt mà, trơn tru. Trong ngôn ngữ điện ảnh, Orbit Shot mang đến cảm giác cả thế giới đang xoay quanh nhân vật chính và được ứng dụng trong các phân đoạn nhân vật cần đưa ra các quyết định quan trọng, đối đầu hoặc đẩy cao trào tâm lý.
Roll (Xoay trục ống kính)
Roll (Xoay trục ống kính) là một động tác quay khá đặc biệt bởi chỉ có chuyển động máy quay xoay tròn theo trục dọc của chính nó,khiến khung hình bị nghiêng hoặc lật ngược, trong khi vị trí máy quay không thay đổi. Động tác này tác động trực tiếp đến trục thăng bằng của hình ảnh, làm người xem cảm nhận rõ sự mất cân đối.
Trong ngôn ngữ hình ảnh, Roll được thực hiện với mục đích tạo cảm giác mất phương hướng, hỗn loạn hoặc nhấn mạnh sự chao đảo tâm lý nhân vật, thường dùng trong phim để tạo hiệu ứng đặc biệt hoặc mô tả trạng thái bất ổn. Tuy nhiên, Roll cũng cần được tính toán kỹ lưỡng về tốc độ, góc quay, ánh sáng, bộ cục để thể hiện dụng ý kịch bản. Các dạng phim tâm lý, phim kinh dị, phim hành động thường sẽ hay ứng dụng động tác quay này hơn.
Những thiết bị cần thiết giúp động tác máy quay chính xác hơn
Trong quay phim chuyên nghiệp, động tác máy không chỉ phụ thuộc vào kỹ năng của người quay, mà còn chịu ảnh hưởng lớn từ thiết bị hỗ trợ chuyển động. Việc sử dụng đúng thiết bị giúp máy quay ổn định, mượt mà, đúng nhịp, hạn chế tối đa tình trạng rung lắc, mờ nhoè khiến khung hình kém chất lượng gây khó khăn trong hậu kỳ.
Slider và tripod là các đạo cụ cần thiết giúp động tác quay chuẩn xác hơn
Một số thiết bị quan trọng hỗ trợ cho các động tác máy quay phim chuẩn xác hơn như:
- Tripod (Chân máy quay): Giữ máy quay ổn định, giúp thực hiện các động tác pan và tilt chính xác, hạn chế rung lắc trong các cảnh tĩnh.
- Fluid Head (Đầu dầu): Hỗ trợ quay pan – tilt mượt và đều nhờ cơ chế dầu, giúp kiểm soát tốc độ chuyển động tốt hơn.
- Gimbal (Chống rung điện tử): Chống rung điện tử, giúp máy quay ổn định khi di chuyển, phù hợp với tracking shot, orbit shot và follow shot.
- Steadicam (chống rung cơ học): Ổn định máy quay bằng cơ chế cơ học, tạo chuyển động tự nhiên và điện ảnh cho các cảnh quay dài, liên tục.
- Slider (Thanh trượt): Tạo chuyển động ngắn, tinh tế, giúp khung hình có chiều sâu và tăng tính điện ảnh cho các cảnh tĩnh.
- Crane và jib ( Cần nâng và hạ):Hỗ trợ nâng – hạ máy quay theo trục đứng, tạo góc nhìn rộng, hoành tráng và giàu cảm xúc điện ảnh.
- Dolly track ( đường ray): Cho phép máy quay tiến – lùi hoặc di chuyển ngang với độ chính xác cao, giúp chuyển động thẳng, mượt và đồng đều.
Việc hiểu rõ đặc điểm và công dụng của từng động tác máy quay sẽ giúp người quay chủ động hơn trong quá trình thực hiện cảnh phim. Kết hợp kỹ năng, thiết bị và tư duy bố cục chính là chìa khóa để tạo nên những cảnh quay chính xác, chuyên nghiệp, có chiều sâu cũng như đáp ứng đúng ý đồ của kịch bản.
Vietnamese 
English 
