Kịch bản phân cảnh là gì? Các dạng phổ biển hiện nay

Kịch bản phân cảnh (Storyboard) không chỉ là một bản vẽ phác thảo mà là bản thiết kế chi tiết, trực quan hóa mọi khoảnh khắc của câu chuyện trước khi máy quay bắt đầu hoạt động. Việc hiểu rõ loại kịch bản này và cách xây dựng nó đúng chuẩn là kỹ năng thiết yếu đối với đạo diễn, quay phim, nhà sản xuất và đội ngũ sáng tạo. Bài viết này sẽ đi sâu vào định nghĩa, vai trò, các dạng phổ biến và hướng dẫn chi tiết cách tạo ra một Storyboard hoàn hảo, giúp bạn tối ưu hóa quy trình sản xuất và hiện thực hóa tầm nhìn sáng tạo của mình.

Kịch bản phân cảnh là gì? Có vai trò như thế nào?

Kịch bản phân cảnh là một chuỗi các hình ảnh minh họa được sắp xếp theo trình tự thời gian, mô tả chi tiết từng cảnh quay của một đoạn phim hoặc dự án video. Nó giống như một cuốn truyện tranh khổng lồ, nơi mỗi khung hình đại diện cho một shot cụ thể trong kịch bản phim. Mỗi ô trong kịch bản phân cảnh bao gồm:

• Hình ảnh: Mô tả hành động, bối cảnh, và nhân vật.
• Thông tin kỹ thuật: Góc máy, cỡ cảnh, chuyển động máy quay.
• Âm thanh: Lời thoại, nhạc nền, hiệu ứng âm thanh dự kiến.
• Thời lượng: Ước tính thời gian của cảnh quay đó.

Kịch bản phân cảnh tiếng Anh là gì? Thuật ngữ chính xác và phổ biến nhất được sử dụng là Storyboard. Storyboard là một từ ghép được tạo thành từ “Story” (câu chuyện) và “Board” (bảng/tấm bảng), hàm ý đây là một bảng trình bày các hình ảnh theo thứ tự kể chuyện. Các thuật ngữ liên quan khác:

• Storyboarding: Quá trình tạo ra kịch bản phân cảnh.
• Panel: Từng ô hình ảnh riêng lẻ trong storyboard.
• Shot List: Danh sách các cảnh quay chi tiết (thường là một phần của storyboard hoặc được phát triển từ storyboard).

Việc đầu tư thời gian và công sức vào xây dựng kịch bản phân cảnh mang lại những lợi ích chiến lược không thể thay thế trong quy trình sản xuất:

• Trực quan hóa tầm nhìn: Giúp đạo diễn, quay phim và toàn bộ ê-kíp nhìn thấy trước sản phẩm cuối cùng sẽ trông như thế nào. Điều này là đặc biệt quan trọng để thống nhất tầm nhìn nghệ thuật.
• Tiết kiệm chi phí và thời gian: Phát hiện và giải quyết các vấn đề về bố cục, góc quay, hay sự thiếu logic của cảnh quay ngay từ giai đoạn tiền kỳ. Việc thay đổi trên giấy tờ luôn rẻ và nhanh hơn rất nhiều so với việc quay lại cảnh tại trường quay.
• Công cụ giao tiếp đồng bộ: Storyboard là ngôn ngữ chung. Nó đảm bảo mọi bộ phận từ thiết kế sản xuất, đạo diễn, quay phim, ánh sáng, đến diễn viên đều hiểu chính xác vị trí, hành động và góc máy mà đạo diễn mong muốn.
• Hỗ trợ lập kế hoạch quay: Giúp giám đốc sản xuất ước tính chính xác số lượng cảnh quay, thời gian cần thiết cho mỗi cảnh, số lượng thiết bị và nhân sự cần huy động, từ đó lập bảng phân cảnh chi tiết.
• Thuyết phục nhà đầu tư/khách hàng: Một kịch bản phân cảnh chi tiết và chuyên nghiệp là công cụ mạnh mẽ để trình bày ý tưởng và thuyết phục khách hàng hoặc nhà đầu tư về tính khả thi và sức hấp dẫn của dự án.

Các dạng kịch bản phân cảnh phổ biến hiện nay

Tùy thuộc vào quy mô dự án, ngân sách, và mục tiêu, kịch bản phân cảnh có thể được thể hiện dưới nhiều dạng khác nhau, từ thô sơ đến phức tạp:

Kịch bản phân cảnh truyền thống

Đây là dạng cơ bản nhất, thường được vẽ tay hoặc vẽ kỹ thuật số trên giấy hoặc bảng.

• Đặc điểm: Bao gồm chuỗi các ô hình chữ nhật, mỗi ô chứa bản vẽ tĩnh mô tả cảnh quay. Phần dưới mỗi ô là không gian để ghi chú kỹ thuật, lời thoại và hành động.
• Ưu điểm: Nhanh chóng, linh hoạt, phù hợp với giai đoạn lên ý tưởng ban đầu và các dự án nhỏ, ngân sách thấp.
• Nhược điểm: Đôi khi thiếu sự chi tiết về chuyển động và không gian 3D.

Kịch bản phân cảnh đồ họa

Đây là phiên bản nâng cấp, thường được thực hiện bởi các họa sĩ chuyên nghiệp sử dụng phần mềm đồ họa.

• Đặc điểm: Hình ảnh chi tiết, rõ ràng hơn, có thể có thêm màu sắc, đổ bóng, và độ chi tiết cao về trang phục, đạo cụ. Phù hợp cho các TVC quảng cáo lớn hoặc phim điện ảnh cần sự chính xác về mặt mỹ thuật.
• Ưu điểm: Độ thẩm mỹ cao, dễ dàng trình bày cho khách hàng/nhà đầu tư, gần giống với sản phẩm cuối cùng.
• Nhược điểm: Tốn kém thời gian và chi phí hơn so với vẽ tay.

Kịch bản phân cảnh chuyển động

Đây là dạng kịch bản phân cảnh phức tạp nhất, đưa các hình ảnh tĩnh vào chuyển động.

• Đặc điểm: Các panel tĩnh được chụp lại, ghép thành một đoạn video. Thêm vào đó là âm thanh (lời thoại, nhạc nền thô) và thời gian thực tế của cảnh quay.
• Ưu điểm: Cung cấp cái nhìn gần như hoàn chỉnh về nhịp độ, thời gian và chuyển động của máy quay. Rất quan trọng cho phim hoạt hình, phim có nhiều hiệu ứng kỹ xảo (VFX) hoặc các cảnh hành động phức tạp.
• Nhược điểm: Rất tốn thời gian và đòi hỏi kỹ năng dựng phim cơ bản.

Kịch bản phân cảnh kỹ thuật số

Thực hiện bằng phần mềm chuyên dụng (như Storyboarder, Plotagon, Toon Boom Storyboard Pro).

• Đặc điểm: Sử dụng các mẫu (template) dựng sẵn, thư viện nhân vật và đạo cụ 3D cơ bản để nhanh chóng tạo ra các panel.
• Ưu điểm: Dễ dàng chỉnh sửa, thay đổi góc máy, và chia sẻ với đồng nghiệp qua điện toán đám mây. Là sự cân bằng giữa tốc độ và độ chuyên nghiệp.

Cách xây dựng kịch bản phân cảnh cơ bản

Việc xây dựng kịch bản phân cảnh cần tuân theo một quy trình logic để đảm bảo tính hiệu quả và độ chính xác:

Bước 1: Phân tích kịch bản căn bản

Đầu tiên, bạn cần đọc kỹ kịch bản gốc.

• Xác định cảnh (Scene): Đánh dấu các cảnh (Scene) lớn và bối cảnh chính.
• Chia nhỏ thành shot: Phân tích từng cảnh thành các shot (cảnh quay) riêng lẻ. Mỗi hành động quan trọng, mỗi sự thay đổi về góc nhìn hoặc lời thoại thường cần một shot mới.
• Tạo bản nháp thô (Thumbnails): Vẽ các hình thu nhỏ (thumbnail) rất nhanh trên giấy nháp để xác định bố cục cơ bản của từng shot.

Bước 2: Chuẩn bị mẫu (Template)

Sử dụng mẫu kịch bản phân cảnh chuẩn (dạng lưới các ô vuông hoặc chữ nhật). Mỗi ô cần có không gian để điền các thông tin sau:

• Số thứ tự shot: (Ví dụ: 1A, 1B, 2A,…)
• Khung hình lớn: Để vẽ hình ảnh.
• Mô tả hình ảnh (Visual Description): Mô tả hành động và nhân vật.
• Âm thanh/lời thoại (Audio/Dialogue): Ghi lại lời thoại cụ thể cho shot đó.
• Thông số kỹ thuật: Góc máy (Low Angle, High Angle), cỡ cảnh (CU, MS, WS), chuyển động máy (Pan, Tilt, Dolly).

Bước 3: Vẽ và thêm chi tiết kỹ thuật

Bắt đầu vẽ hình ảnh vào từng ô:

• Bố cục (Composition): Đảm bảo bố cục của bạn truyền tải đúng cảm xúc. Áp dụng quy tắc một phần ba (Rule of Thirds) hoặc các quy tắc bố cục khác.
• Mũi tên chuyển động: Sử dụng mũi tên để chỉ rõ chuyển động của nhân vật hoặc của máy quay (Ví dụ: mũi tên hướng lên/xuống cho Pan/Tilt, mũi tên ngang cho Dolly/Tracking).
• Nhân vật chính: Đảm bảo nhân vật được vẽ rõ ràng và thể hiện cảm xúc phù hợp với kịch bản.
• Ghi chú chi tiết: Điền đầy đủ thông số kỹ thuật và lời thoại vào phần ghi chú.

Bước 4: Xem xét và sửa đổi

• Kiểm tra nhịp độ (Pacing): Ghép các panel lại và kiểm tra xem câu chuyện có trôi chảy không. Có bị gián đoạn hay quá nhanh/chậm ở đoạn nào không.
• Hiệu quả truyền tải: Đảm bảo rằng kịch bản phân cảnh truyền tải đúng tinh thần và ý định của kịch bản gốc.
• Tham khảo ý kiến: Trình bày storyboard với đạo diễn hình ảnh (DOP) và giám đốc sản xuất (Producer) để nhận phản hồi và thống nhất cuối cùng.

Một số lưu ý khi lên ý tưởng và xây dựng kịch bản phân cảnh

Để kịch bản phân cảnh của bạn thực sự là một công cụ hiệu quả, hãy lưu ý những điểm sau:

• Không cần quá nghệ thuật: Mục đích chính là truyền đạt thông tin, không phải tạo ra tác phẩm nghệ thuật. Hình vẽ cần rõ ràng, dễ hiểu, không cần thiết phải quá chi tiết hoặc được tô màu cầu kỳ (trừ khi dự án yêu cầu).
• Sử dụng ngôn ngữ điện ảnh: Luôn dùng các thuật ngữ cỡ cảnh và góc máy chuẩn mực (CU, MCU, WS, Dutch Angle, v.v.), giúp đội ngũ quay phim làm việc nhanh hơn.
• Cân nhắc về thời lượng: Ghi ước tính thời gian của mỗi shot (ví dụ: 3 giây, 5 giây). Điều này cực kỳ quan trọng đối với TVC quảng cáo có giới hạn thời gian nghiêm ngặt.
• Chú trọng transition: Lưu ý cách các cảnh quay chuyển tiếp (Transition) từ shot này sang shot khác (ví dụ: Cut to, Dissolve, Fade Out). Sự chuyển tiếp quyết định mạch cảm xúc của phim.
• Linh hoạt chỉnh sửa: Kịch bản phân cảnh là công cụ sống. Đừng ngại chỉnh sửa hoặc thay đổi các panel trong quá trình sản xuất nếu điều kiện thực tế (ánh sáng, địa điểm, thời tiết) thay đổi.
• Sử dụng phần mềm phù hợp: Nếu bạn cần một storyboard nhanh và cơ bản, công cụ vẽ tay là tốt nhất. Nếu bạn cần tính chính xác và trình bày chuyên nghiệp cho khách hàng, hãy sử dụng các phần mềm kịch bản phân cảnh chuyên dụng.

Làm chủ kỹ năng xây dựng kịch bản phân cảnh chính là làm chủ quy trình sản xuất và đảm bảo tầm nhìn sáng tạo được hiện thực hóa một cách hiệu quả và tiết kiệm chi phí nhất. Nếu bạn có thêm bất kỳ thắc mắc nào có thể liên hệ trực tiếp với Right Media để được giải đáp chi tiết, cụ thể nhất!